CHƯƠNG V: CRAFTSMANSHIP

 

           Tất cả những ai hiểu được tầm quan trọng của chất lượng sẽ luôn mua sản phẩm tốt nhất, không phải để phung phí mà là để tiết kiệm. Tôi học được bài học này từ thợ may sơ mi tài ba, Fred Calcagno. Fred từng là người đứng đầu của Pec & Company và mở cửa tiệm trên phố West Fifty-Seventh ở Manhattan. Ông làm ra những chiếc áo tuyệt đẹp và sở hữu những khách hàng tên tuổi: Cary Grant, Aristotle Onassis, một vài thành viên gia tộc Rockefeller.

            Tôi đoán rằng công việc kinh doanh của Fred rất khấm khá. Nhưng điều hay ho ở ông là, ông yêu công việc của mình và tự hào về nó, như những nghệ nhân thực thụ khác. Fred rất đam mê những chi tiết nhỏ, ví dụ như việc ông đảm bảo độ rộng của cổ tay áo nằm ở tỉ lệ phù hợp với cổ tay người mặc – tương tự với những thứ khác. Hôm đó khi tôi tới thăm, ông đang thay cổ và cổ tay áo cho những chiếc sơ mi cũ của một khách hàng. Người khách đó là một trong các anh em nhà Rockefeller, người mà khi đó, theo như tôi nhớ, là chủ tịch của Chase Manhattan Corporation.

            “Chuyện khá thú vị,” Fred suy tưởng, “tôi may mấy chiếc áo này cho anh ta vài năm trước, và cứ vài năm một lần anh lại gửi áo cho tôi để thay mới cổ áo và cổ tay áo đã sờn. Điều này khá sáng suốt vì phần thân áo vẫn như mới. Anh ta thực sự tiết kiệm được khối tiền mua đồ.”  Fred nói, hoàn toàn không hề có ý thất vọng vì khách hàng không may áo mới, mà là đang khen ngợi một người đàn ông hiểu rõ về chất lượng của món đồ mình mặc. Và đó là sự khác biệt giữa một người thợ và một người bán hàng chỉ muốn đạt doanh số. Một người thợ thực sự quan tâm tới việc làm cho cả sản phẩm lẫn người mặc trở nên tốt hơn về mọi mặt.

            Sách viết về chế tác thủ công thường có thể được phân làm hai loại. Một số chuyên về các câu chữ học thuật, triết lý xã hội nói về sự phức tạp ở mức độ cao, trong khi các cuốn còn lại nói về những chủ đề rất cụ thể, ví dụ như cách làm ra móng ngựa để mua vui và kiếm lời. Mục đích của tôi là nói ngắn gọn về chế tác thủ công bằng một cách đơn giản hơn nhiều, nằm ngoài hai góc nhìn kể trên, nhưng tập trung hơn vào bản thân sự nỗ lực tạo ra sản phẩm. Tôi biết khá nhiều nghệ nhân trong ngành may mặc – các thợ may âu phục, sơ mi, thợ đóng giày, vân vân,… – và thấy rằng cửa tiệm của người thợ là một nơi rất lý thú.

           Hiện đã có một vài cuốn sách về chủ đề này mà tôi cho là rất đáng đọc. Cuốn yêu thích của tôi về may đo thủ công là Makers of Distintion: Suppliers to the Town & Country Gentlemen của Thomas Girtin. Ta được chu du về quá khứ để gặp những thợ thủ công may đồ thể thao và quần áo hàng ngày cho các quý ông Anh. Khi Girtin nói về những thợ đóng giày và nhà may ở London cùng cửa tiệm của họ, ta có thể ngửi thấy mùi da giày và vải tweed. Đó chỉ là chút góc nhìn về một thời đã qua.

           Ngoài ra, cuốn The Craftsman của Sennett dù học thuật hơn nhưng cũng đáng đọc không kém. Sennett, một nhà xã hội học danh tiếng, nói rằng thợ thủ công là một nghệ sĩ có thể kết nối được kỹ thuật lành nghề của bản thân với đạo đức nghề nghiệp, điều mà chúng ta đã đánh mất. Cuốn sách là một chuyên đề nghiên cứu rất thú vị về những giá trị của may mặc thủ công và lý do vì sao ngày nay chúng ta nên trân trọng những điều đó.

           Cuối cùng, tôi rất thích cuốn hồi ký của Aldo Lorenzi, That Ship in Via Montenaoleone. Cha của Lorenzi mở một cửa tiệm dao kéo ở Milan vào năm 1929, và nó vẫn là nơi bán dao kéo nổi tiếng nhất thế giới cho tới khi đóng cửa vào năm 2014. Cuốn sách này là chúc thư của con trai người thợ mài dao kéo từ thung lũng Rendena, nơi mà mọi gia đình đều có một người thợ mài dao, những người luôn tin tưởng vào một nơi dày truyền thống thủ công bậc nhất của thế giới. 

           Nhân tiện thì tôi cũng muốn giới thiệu bộ phim tuyệt vời tên O’mast, đạo diễn và sản xuất bới nhà làm phim tài liệu người Ý, Gianluca Miglianrotti. Bộ phim rất xuất sắc trong việc cung cấp kiến thức về nghệ thuật may đo dưới lăng kính Napoli. Migliarotti có quyết định cực đáng khen là để các người thợ thủ công lành nghề tự nói lên cảm nghĩ rất cụ thể, rõ ràng của bản thân về nghề nghiệp và nghệ thuật. Thật là một bộ phim đầy cảm hứng.

           Đang trong hồi tưởng, tôi lại nhớ về lá thư của nhà thơ Đức thế kỷ XIX, Heinrich Heine về một kỳ nghỉ lễ đi bộ qua các nhà thờ của Pháp cùng một người bạn. Dọc đường, ông viết thư gửi về nhà để miêu tả trải nghiệm, và vào chặng dừng cuối ở nhà thờ Đức Bà hùng vĩ tại Amiens, ông ghi âm lại: “Khi cuối cùng tôi đứng cùng người bạn trước nhà thờ Amiens, anh ta hỏi tôi sao bây giờ không còn những công trình như vậy nữa, tôi trả lời: Alphonse thân mến, những con người thời đó có lòng tin. Chúng ta hiện tại có quan điểm. Để xây một nhà thờ thì cần nhiều hơn là chỉ quan điểm.”

           Tôi không nghĩ là không quá để nói rằng những người đàn ông và phụ nữ lao động, rèn luyện, làm ra sản phẩm, với đôi tay, trái tim và trí óc như hòa làm một, tiếp nối truyền thống tương tự như những người xây nên các nhà thờ khi xưa. Cách tiếp cận là tương tự, và chúng ta có thể nói rằng sự đầu tư về cảm xúc cũng khá giống nhau, vì có sự khác biệt thật sự giữa tâm huyết cho chất lượng, giữa việc làm ra một sản phẩm tiệm cận hoàn hảo hết mức có thể, so với việc chỉ làm nhiều nhất có thể, nhanh nhất có thể. Đây là một sự khác biệt về chất.

           Để tôi cụ thể hơn. Tôi từng thăm một tiệm may sơ mi nổi tiếng ở Milan. Cửa tiệm đúng phong cách cũ: thảm Ba Tư cũ và miếng ốp chân tường màu đất; các bó vải cotton, lanh (linen) và lụa tốt chất trên kệ cao tới tận trần nhà; đế nến bằng đồng kiểu vintage. Người chủ và tôi nói chuyện về các mặt phức tạp của việc dựng lên một cái áo sơ mi hoàn hảo. Ở góc tiệm, chỗ một cái bàn gỗ lớn giống như bàn may, tôi thấy một người đàn ông lớn tuổi – khoảng trên dưới 90 – đang dùng một cái kéo may lớn để cắt rập vải. Hóa ra đó là bố của chủ tiệm, và liệu tôi có muốn gặp ông? “Hẳn chứ”, tôi trả lời, và được giới thiệu sau đó.

           Đôi tay và mắt của quý ông lớn tuổi rất vững chắc, kỹ thuật không tì vết và xử lý công việc hoàn hảo. Tôi không nói tiếng Ý, và tôi nhờ người con trai dịch giúp câu hỏi: Bí mật để làm nên những chiếc sơ mi tuyệt đẹp như vậy là gì? Họ trao đổi vài câu và người con trai nói với tôi sau tiếng cười nhẹ: “Bố tôi bảo rằng ông đặt tình yêu vào tấm vải khi cắt. “

           Với những ai ngán ngẩm và hoài nghi, câu trả lời có vẻ phi thực tế. Nhưng với tôi thì có, bởi vì nó thực sự nói lên nhiều về suy nghĩ của người thợ và cái nhìn của ông về sản phẩm, khách hàng và bản thân mình. Hẳn rằng có sự tự hào hiển hiện trong việc làm nên sản phẩm tiệm cận hoàn hảo nhất có thể, và cả sự thỏa mãn khó tả khi hoàn thiện món đồ.

           Một câu nói nổi tiếng về sự khác biệt giữa phẩm thủ công và sản xuất hàng loạt rất đáng được trích dẫn tại đây: “Hiếm có thứ gì trên thế giới mà người ta không thể giảm chất lượng chút và bán rẻ hơn một chút, và những ai chỉ chạy theo cái giá là con mồi hợp pháp của những người đó.” Từ đắt ở đây là “hợp pháp”. Luật lệ, trong cái sự thông thái Dân chủ, tự cho rằng chúng ta đều có thể tự giáo dục bản thân và rằng chúng ta chịu trách nhiệm cho phúc lợi hàng ngày của bản thân, và để cho người tiêu dùng tự có ý thức đề phòng. Cùng sự tận tụy và đam mê chất lượng, những người thợ thủ công xứng đáng có được sự tôn trọng, ngưỡng mộ và trung thành của chúng ta vì luôn cố gắng làm ra thứ tốt nhất, vì tạo ra sự thỏa mãn nhất cho khách hàng, vì từ chối sự thiển cận và cẩu thả. 

  • Hết chương V

__________________________________________________________________________________

– Series bài dịch từ bản tiếng Anh chính thức của cuốn True Style, tác giả G. Bruce Boyer; do Dexterlegant thực hiện với sự giúp sức của các cá nhân: Nhân Nguyễn, Nhân Lê.
– Sách có độ dày 252 trang, phần nội dung chính gồm 26 chương, sẽ được chia ra Post thành nhiều phần theo sự biên tập của Dexterlegant.
– Dexterlegant xin phép lược bỏ phần Lời mở đầu của cuốn sách và bắt đầu dịch từ chương đầu tiên
– Bản dịch hướng tới việc bám sát bản gốc nhất có thể, cả về nội dung, hình thức trình bày và hình ảnh minh họa.
– Đây là bản dịch không chính thức, không được kiểm duyệt bởi tác giả hay bất kỳ cơ quan/ tổ chức có chuyên môn thẩm quyền nào.
– Dự án này do cá nhân Dexterlegant triển khai, không có bất kỳ mối liên quan nào tới vấn đề phát hành, quảng cáo, biên soạn của tác giả.
– Mọi người truy cập vào facebook page Dexterlegant để like post và page để ủng hộ tinh thần cho nhóm dịch nhé.